كتاب و ساير كتب آسمانى - اگر الف و لام براى جنس باشد - منظور است . و ثانيا : دلالت دارد بر اينكه كتاب نوح اولين كتاب آسمانى مشتمل بر شريعت بوده ، چون اگر قبل از آن هم كتابى بوده ، قهرا بايد شريعتى هم بوده باشد ، و در آيه سوره شورى بايد نام آن را برده باشد . و ثالثا دلالت دارد بر اينكه اين عهدى را كه خداى تعالى در جمله : ( مردم همه امت واحده اى بودند ) به آن اشاره كرده ، قبل از بعثت نوح ع بوده ، و نوح ع در كتاب خود حل اختلاف آنان را كرده است . * ( « وَمَا اخْتَلَفَ فِيه إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه ) * . . . * ( بَغْياً بَيْنَهُمْ » ) * در سابق گذشت كه گفتيم مراد از اين اختلاف ، اختلاف بعد از آمدن شريعت ، و در خود شريعت ، و از ناحيه علماى دين و حاملين شريعت است ، و چون دين امرى فطرى است ، هم چنان كه آيه : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها » « 1 » بر آن دلالت دارد ، بدين جهت خداى سبحان اختلاف واقع در دين را ناشى از بغى و حسادت و طغيان دانسته است . و جمله : « * ( إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه ) * . . . » دلالت دارد بر اينكه مراد از اين جمله اشاره به اصل ظهور اختلافات دينى است ، نه اينكه هر تك تك اشخاصى كه از صراط مستقيم منحرف شده ، و يا به دينى غير دين خدا متدين گشته ، اهل طغيان و بغى است ، خلاصه منظور معرفى ريشه و سر منشا اختلافات دينى است ، درست است كه تك تك منحرفين هم از صراط مستقيم منحرفند ، و ليكن ريشه گمراهى اين افراد باز همان علماى دينى هستند ، كه از در بغى و طغيان اختلاف به راه انداختند ، و باعث شدند مردم از دين صحيح و الهى محروم شوند . و خداى سبحان اهل بغى و طغيان را معذور نمىداند ، ولى كسانى را كه امر بر آنان مشتبه شده ، و راه درستى به سوى دين درست نجسته‌اند ، معذور مىداند ، و مىفرمايد : « إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ ، وَيَبْغُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ، أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ » . « 2 » و نيز در باره دسته دوم كه امر بر آنان مشتبه گشته مىفرمايد : « وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ، خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً ، عَسَى اللَّه أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ ، إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » . ( تا آنجا كه مىفرمايد ) « وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللَّه ، إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ ، وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ ، وَاللَّه عَلِيمٌ حَكِيمٌ » .

--> ( 1 ) سوره روم آيه 30 ترجمه گذشت . ( 2 ) تنها تقصير و مسئوليت به عهده كسانى است كه به مردم ظلم مىكنند ، و در زمين بغى و طغيان مىورزند ، بدون اينكه حقى داشته باشند ، و اينان عذابى دردناك دارند . « سوره شورى آيه 42 »